İslami Bankacılıkta Selem Finansmanının Uygulanabilirliğine Dair Çiftçi Algısı - Salih Ülev; Uğur Çoban (Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 2023)
Son yıllarda Covid-19 salgını ve Rusya-Ukrayna savaşı gibi nedenlerle tarım sektöründe yaşanan sorunlar sektörün önemini bir kez daha ortaya çıkarmıştır. Çünkü salgının neden olduğu tam kapanma politikaları ve savaş nedeniyle oluşan güvenlik gerekçeleri tedarik sorunlarını ve buna paralel olarak enflasyonist baskıları beraberinde getirmiştir. Tarım sektöründe ortaya çıkan bu sorunların çözümünde uluslararası iş birliğine ulusal önlemlerin eşlik etmesi gerekmektedir. Gerekli ulusal ve uluslararası önlemler alınmazsa tahıl ürünlerinin üretiminde veya tedarikinde yaşanacak sorunlar gıda krizlerine dönüşebilir. Tarım sektörünü destekleme amacıyla Dünya Bankası (DB) ve Birleşmiş Milletler (BM) bünyesinde bulunan Gıda ve Tarım Örgütü (GTÖ) gibi uluslararası kuruluşlar aracılığıyla uluslararası politikalar geliştirilmektedir. Bunun yanı sıra her ülke kendi politikalarını çeşitli desteklerle uygulamaktadır. Tarım sektörünün geliştirilmesi ve güçlendirilmesi için ülkelerce çeşitli ekonomik ve teknik destekler sunulmaktadır. Bu destekleri doğrudan ve dolaylı gelir desteği, fiyat desteği ve diğer destekler şeklinde gruplandırmak mümkündür. Ülkelerce sektöre yönelik sunulan çeşitli desteklere rağmen finansmana erişim sorunlarının bulunduğunu söylemek mümkündür. Finansmana erişim sorununun farklı nedenleri olmakla birlikte temel nedenlerinden biri kredilerin yüksek faiz içermesidir. Bu nedenle sektörün finansmana erişimini kolaylaştıracak alternatif finansman araçlarının geliştirilmesi gerekmektedir. Tarımı finanse edecek alternatif araçlardan biri de selem finansmanıdır. Genel hatlarıyla malın vadeli, ödemenin peşin yapılması esasına dayanan selem finansmanı faizsizlik özelliğiyle tarımsal destek yelpazesini genişletebilecek finansman araçlarından biri olabilir. Hâlihazırda dünya genelinde selem finansmanı İslami bankalar eliyle sunulmaktadır. Ancak İslami bankalar tarafından çiftçilere sunulan selem finansmanı düşük düzeylerdedir. Diğer taraftan selem finansmanın İslam bankaların yanı sıra tarımsal kurum ve kuruluşlarca sunulması da mümkündür. Bu bağlamda İslami bankalarca veya tarımsal kurum ve kuruluşlarca selem finansmanının bir finansman aracı olarak sunulması hususunda bu aracı talep edecek çiftçilerin uygulama esaslarına dair düşüncelerinin keşfedilmesi uygulamanın başarılı olması için elzem görülmektedir. Bu amaçla çalışmada İslami finansman araçlarından olan selemin İslami bankacılıkta veya tarımsal kurum ve kuruluşlarca uygulanabilirliği konusunda çiftçi algısını keşfetmeye odaklanılmıştır. Söz konusu çiftçi algısını keşfetmek için nitel araştırma yöntemi benimsenerek yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak 17 çiftçiyle yüz yüze görüşme yapılmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler tasnif edilerek sekiz tema belirlenmiştir. Her bir tema ayrıntılı bir şekilde analiz edilerek mevcut literatürle karşılaştırılmaya çalışılmıştır. Araştırma sonuçları, selem finansmanının faizsiz olması ve çiftçilere sermaye sağlaması nedeniyle, hem katılım bankacılığı hem de tarımsal faaliyet yürüten kuruluşlar tarafından uygulanabileceğine dair olumlu bir algı olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak, uzmanlık ve güven gibi nedenlerle tarımsal kuruluşlar tarafından uygulanmasına odaklanmak, bu aracın yaygınlaşmasını en azından kısa vadede kolaylaştırabilir. Selem uygulamasının başarılı olması ve yaygın hale gelmesi için, tespit edilen risklerin azaltmak önemli bir husus olarak değerlendirilmektedir. Özellikle tarım sigortası ve çiftçilerin üretim potansiyelinin altındaki miktarlar için selem sözleşmesi yapılması, riskleri azaltabilir. Uygulanması durumunda selem finansmanını tercih edeceğini ifade eden katılımcıların oranı, faizsizlik ilkesi nedeniyle selem finansmanını tercih edeceğini ifade eden katılımcılardan daha yüksektir. Bu durum selem finansmanının sadece faiz hassasiyetine sahip olan çiftçilere değil, tüm çiftçilere sunulabilecek bir araç olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak tarım sektörünü geliştirmek ve bu sektörde yaşanacak finansman sorunlarının neden olacağı olumsuz sonuçları azaltmak için selem finansmanı alternatif bir araç olarak değerlendirilip geliştirilmelidir. Bu kapsamda özellikle kamu katılım bankalarında ve tarımsal kurum ve kuruluşlarda selemi yaygınlaştıracak politikaların geliştirilmesine odaklanmak ve gerekli yasal düzenlemeleri yapmak gereklidir.