انشاء مزرعه دولت‌آباد قم، از آغاز تا اضمحلال - حسین راعی; محسن بیگلری (معماری اقلیم گرم و خشک, 2021)
انشاء مزرعه دولت‌آباد قم، از آغاز تا اضمحلالچکیدهمزرعه دولت‌باد در اوایل دوره قاجار توسط شخصی به نام میرزا ابوالحسن‌خان معروف به سیدکَهَکی در پیرامون قم انشاء شده است. این مزرعه به عنوان یکی از مهم‌ترین مزارع مسکون تاریخی در فلات مرکزی ایران با الگوی قلاع کشتخوانی شکل گرفت و با استقرار افرادی از قوم لُر بختیاری تا دوره پهلوی دوم و همزمان با اصلاحات ارضی در ایران به فعالیت خود ادامه داد. پس از آن تبدیل به روستا شد و با آغاز مهاجرت مزرعه‌نشینان به شهرهای اطراف در حال متروکه شدن است. هم‌اکنون بخش‌هایی از کشت‌خوان‌ مزرعه فعال است و بقایای عناصر کالبدی وابسته به آن از قبیل؛ آسیاب، آب‌انبار، کاروانسرا، قنوات و قلعه کشتخوانی در این مکان دیده می‌شوند.مسئله اصلی تحقیق روند روبه تزاید فرسایش و نابودی کالبد مزرعه دولت‌آباد و تغییر هویت آن در سایه فراموشی و عدم آگاهی مزرعه‌نشینان، مسئولان و جوامع علمی در این باره است. در این تحقیق دو پرسش مطرح می‌شود؛ مزرعه دولت‌آباد چگونه انشاء شد ؟ و چه عواملی در انشاء و اضمحلال مزرعه دولت‌آباد تأثیر داشتند؟ هدف از این پژوهش معرفی مزرعه دولت‌آباد با واکاوی در گذشته و حال آن است. به این دلیل سعی می‌شود از رویکرد تفسیرگرایی و رهیافت تفسیری تاریخی برای خوانش اسناد مکتوب و پیمایش آثار مادی استفاده می‌شود. استفاده از اسناد شفاهی و مصاحبه با مزرعه‌نشینان کنونی و بازمانده‌های پیشین در کنار بررسی‌های علمی و فنی در آثار باقیمانده، ابزارهای اصلی روش تحقیق را تشکیل می‌دهد.پژوهش و غور در این باره نشان داده است که نظام‌های کالبدی و کارکردی و زیرنظام‌های اقتصادی، بهره‌برداری، معماری، اجتماعی و فرهنگی در انشاء مزرعه دولت‌آباد نقش داشتند و عواملی چون؛ تغییر مالکیت‌ها، الغای تیولداری، اصلاحات ارضی دهه 40 شمسی، ایجاد امنیت نسبی در کشور و عوامل زیست محیطی و اقلیمی موجب اضمحلال آن شدند. ثبت این مزرعه در فهرست آثار ملی کشور، اعطای کاربری گذشته در کنار صنایع تبدیلی همگون و استفاده از زمینه‌های مختلف گردشگری به ویژه فارم توریسم و اگری توریسم می‌تواند مسیرهایی برای حفاظت از نظام‌های کالبدی و کارکردی مزرعه دولت‌آباد در پیرامون قم قلمداد گردد.