الگوی نظری موعظت − صیانت بر اساس منابع اسلامی برای والدگری معنوی خداسو - محمد حسین حق شناس; مسعود جانبزرگی (تربیت اسلامی, 2024)
مقدمه و اهداف: مطالعات متعدد نشان داده‌اند که کیفیت روابط والدین و فرزند، به‌ویژه در دوران پیش‌دبستانی، نقش بسیار مهمی در رشد سالم کودکان ایفا می‌کند. شیوه‌های تربیتی نامناسب نه تنها به روابط والدین و فرزند آسیب می‌رساند بلکه می‌تواند منجر به مشکلات رفتاری و عاطفی در کودکان شود. انسان به‌عنوان یک موجود پیچیده، نیازمند آموزش‌های صحیح برای تعامل موثر با فرزندان است. در رویکرد والدگری معنوی خداسو، عقل به‌عنوان محور اصلی عملکرد والدین مطرح شده است. عقل تنها ابزار شناختی است که می‌تواند بعد معنوی انسان را فعال نگه دارد. با توجه به اهمیت خانواده در شکل‌گیری شخصیت کودکان، کمبود دانش والدین در زمینه فرزندپروری و استفاده از شیوه‌های تربیتی نادرست می‌تواند کودکان را از مسیر رشد و تعالی منحرف کند. جهل و نادانی ریشه اصلی بسیاری از مشکلات، از جمله مشکلات تربیتی است. هر رفتاری براساس میزان شناخت و آگاهی افراد از واقعیت‌ها شکل می‌گیرد. یکی از مهم‌ترین واقعیت‌هایی که والدین باید به آن آگاهی داشته باشند، ماهیت دنیا و هدف زندگی است. متون دینی، به‌ویژه قرآن و روایات، می‌توانند در افزایش آگاهی والدین نسبت به این موضوع و در نتیجه بهبود روابط والد و فرزند موثر باشند. پژوهش حاضر با هدف ارائه الگویی برای والدگری معنوی خداسو بر اساس آموزه‌های اسلامی انجام شده است. سوال اصلی پژوهش این است که الگوی موعظت و صیانت در والدگری معنوی خداسو چه الگوهای شناختی و رفتاری را برای والدین و فرزندان تعریف می‌کند؟ اجزای این الگو و روابط بین آنها چگونه است؟ نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای طراحی برنامه‌های آموزشی برای والدین باشد و به آنها کمک کند تا با استفاده از آموزه‌های دینی، روابط خود با فرزندان را بهبود بخشند و به رشد معنوی آن‌ها کمک کنند. روش: پژوهش حاضر با هدف استخراج الگوی موعظت و صیانت در والدگری معنوی از منابع اسلامی به‌ویژه روایات، از روش تحلیل اسنادی کلاسیک بهره برده است. این پژوهش در دو مرحله اصلی انجام شده است: 1- تشکیل خانواده حدیث و تحلیل محتوایی: ابتدا تمام روایات مرتبط با موضوع جمع‌آوری‌شده و سپس با استفاده از روش تحلیل محتوایی، ابعاد روان‌شناختی و کارکردهای هر روایت مورد بررسی قرار گرفته است. این مرحله به شناسایی اجزای مختلف هر متن و نقش آنها در الگوی کلی کمک کرده است. 2- الگوپردازی نظری: در این مرحله، روابط میان اطلاعات استخراج‌شده از روایات شناسایی‌شده و به‌‎صورت یک الگوی جامع ترسیم شده است. بدین منظور، متون به دو بخش رفتار والد و فرزند تقسیم شده و هر بخش به‌صورت جداگانه تحلیل شده است. سپس، این دو الگوی جزئی با یکدیگر ترکیب شده و الگوی کلی موعظت و صیانت برای والدگری معنوی به دست آمده است. پس از تحلیل بیش از 100 حدیث و آیه مرتبط با موضوع، 22 روایت برای الگوپردازی انتخاب شده است. بر اساس این روایات، دو مؤلفه اصلی در الگوی موعظت و صیانت شناسایی شده است: 1- موعظت: این مؤلفه به نقش والدین در آموزش و آگاه‌سازی فرزندان در مورد واقعیت‌های دنیا و مهم‌تر از آن، هدف زندگی اشاره دارد. 2- صیانت: این مؤلفه به نقش فرزندان در پذیرش واقعیت‌ها و تعهد به ارزش‌های دینی اشاره دارد. این پژوهش با ارائه یک الگوی جامع برای والدگری معنوی بر اساس آموزه‌های اسلامی، می‌تواند به والدین در تربیت فرزندان کمک کند. همچنین، این الگو می‌تواند مبنایی برای طراحی برنامه‌های آموزشی برای والدین و مشاوران باشد. نتایج: این پژوهش با هدف استخراج الگوی موعظه و صیانت در والدگری معنوی از منابع اسلامی به‌ویژه روایات انجام شده است. براساس این منابع، والدین موظفند به فرزندان خود درباره ماهیت دنیا، فرصت‌ها و چالش‌های آن آموزش دهند (موعظه) و فرزندان نیز باید با پذیرش این واقعیت‌ها (صیانت) و تلاش برای رسیدن به کمال معنوی، به تعهدات خود عمل کنند. حال، الگوی شناختی والدین شامل موارد زیر می‌باشد: